Tutuala, 08 Janeiru 2026|| Sua Excêlencia Secretário de Estado das Florestas (SEF) Eng. Fernandino Vieira da Costa S.Hut, Hamutuk ho Ekipa Direção Geral Floresta(DGF), Direção Geral Pecuária(DGP), no ekipa husi Kompañia Thiano Lactelnamo.Lda, tu’un hala’o observasaun Diretamente ba hare makina ne'ebé transforma tasi been ba bee fresku no Bibi Rusa iha Illa Jaco, Postu Administrativu Tutuala, Munisípiu Lautém.
Iha inspeksaun no observasaun Diretamente ba Illa Jaco, Tutuala ne’e Sua Excêlencia Secretário de Estado das Florestas, rejeita totál informasaun falsu ne’ebé públiku balun dehan katak makina transforma tasi been ba bee fresku hodi fornese ba Bibi Rusa avaria no informasaun balun dehan Bibi Rusa mate iha Illa Jaco, Tutuala ne’e informasaun ne’ebé lalos no falsu.
“Iha Informasaun falsu balun ne’ebé ita nia lider sira rona katak makina ne’ebé transforma tasi been ba bee fresku hodi fornese ba Bibi Rusa dehan la funsiona ho nune’e ami forma ekipa ne’ebé mai husi Ministériu Agricultura, Pecuária, Pesca e Floresta liu-liu iha Direção Geral Floresta (DGF), Direção Geral Pecuária(DGP) no Kompañia hodi mai hare diretamente kondisaun iha terenu katak makina ne’ebé transforma tasi been ba bee mós ohin hare no koko rasik sei funsiona no la'o ho diak” dehan S.E.SEF.
Sua Excêlencia SEF, informa ho ekipa mai iha ne’e hodi hare diretamente no realidade hatudu faktus katak informasaun balun ne’ebé mai husi komunidade no individu balun informa ba ita nia lider sira dehan makina avaria ne’e informasaun falsu, materiais sira ne’ebé instala ba makina muda tasi been ba bee fresku hodi fornese ba Bibi Rusa ne’e lao normal tanba material sira ne’e funsioná ho diak.
Ho nune’e Sua Excêlencia SEF, rejeita totál ba informasaun falsu ne’ebé espalha ba lider sira dehan makina muda tasi been ba bee mos avaria no Rusa mate iha Illa Jaco,Tutuala ne’e informasaun falsu no lalos, tanba realidade observasaun hatudu katak buat hotu-hotu iha terenu lao ho diak. Agora dadauk oinsa ita bele aumenta tan kapasidade makina nia filtru atu nune’e volume bee ne’e bele aumenta ho minutu ida deit bele hetan 10 litru.
"Tanba tasi been muda ba bee mós ne’e ita laos uja fo hemu deit ba bibi rusa no rega ba ai-horis deit maibe ita sei fornese mos ba vizitante sira ne’ebé mai vizita illa Jaco, ho nune’e maka orientasaun tekniku liu husi Direção Geral Floresta informa ona ba kompañia tempu badak sei mai aumenta filtru ne’e atu bele aumenta kapasidade volume bee bele aumenta" dehan S.E.SEF.
Alende ida ne'e mós Sua Excêlencia SEF, informa liga mós Bibi Rusa bazeia ba informasaun espalha ba ita nia lider sira katak Bibi Rusa mate ne’e lalos no falsu hare ba lojika katak bainhira iha tempu bailoron naruk rusa la mate, agora dadaun udan tau rai fatuk kuak no tanki bee nakonu prepara hodi fornese ba Bibi Rusa oinsa Bibi Rusa bele mate iha ne’ebé, ho nune’e informasaun sira ne’ebé ita rona hodi tun mai hare diretamente realidade hatudu katak informasaun dehan rusa mate ne’e lalos no falsu.
Sua Excêlencia SEF, husu nafatin ba komunidade sira liu-liu komunidade sira iha Tutuala, obra ne’ebé dadaun dezenvolve ona ne’e laos ba Governu nian deit maibé obra sira ne’e ba ita komunidade sira iha Suku Tutuala, Post Adm. Tutuala, Munisípiu Lautém mak sai nain ba obra sira ne’e hotu tanba ne’e mai ita hotu kuidadu nafatin nune’e bele dura ba tempu naruk,
Ema ne’ebé mai husi Suku no Munísípiu ou Nasaun seluk sira ne’e hanesan vizitante ita mak sai hanesan liman-ain, matan, tilun, ba vizitante sira atu nune’e sira labele estraga sasan sira ne’ebé iha no labele lansa informasaun ida ne’ebé mak lalos.
Iha ne’e Ministerio da Agrikultura, Pekuaria, Peska no Floresta, liu husi Sekretariu de estadu das Florestas iha Direção Geral Floresta, karik iha failansu ruma ne’ebé mak akontese iha ne’e bele hato ba iha Direção Geral Floresta nune’e ekipa tekniku sira bele mai tuun hare ho hadia karik buat ruma ladun diak iha terenu. No dadaun ne’e iha ne’e mós ita destaka ita nia Corpu Guarda Floresta hamutuk nain 4 iha ne’e oras 24 nia laran prontu atu akompañia vizitante sira ne’ebé tama iha área Parque Nasionál Nino Konis Santana.
Illa Jaco ne’e tama iha área Parque Nasionál Nino Konis Santana ne’ebé deklara ona iha tinan 2008, bazea ba dekretu lei No. 05/2016 konaba Sistema nasionál área protrejida ho nune’e ita iha baze legal ne’ebé forte atu defende nafatin ita nia rekursus naturais liu-liu florestais sira ne’ebé moris iha ita nia nasaun.
Iha fatin hanesan Corpu Guarda Floresta Sr. Marvão Soares da Cruz, ne’ebé destaka iha Postu Adm. Tutuala durante halao nia servisu iha Parque Nasionál Nino Konis Santana, liu-liu iha Illa Jaco, Tutuala rejeita totál informasaun ne’ebé dehan makina avaria no Bibi Rusa mate ne’e informasaun lalos no falsu.
“Durante ami servisu iha ne’e loron kalan maske iha loron Sabadu no Domingu ami kontinua hala’o servisu iha ne’e maibé ami nunka hetan bibi rusa ida mate no makina ne’ebé muda tasi been ba bee moos ne’e nia kondisaun diak no lao normal” dehan nia.
Nia hatutan bainhira iha tempu uluk makina ne’ebé muda tasi been ba bee moos ne’e seidauk iha ami servisu hamutuk ho Administrador Post. Admin. Tutuala komunika ho Bombeirus sira lori bee husi Pitileti mai iha Tasi ibun ami lalin ho ro mai iha Ilha Jaco, loron ida ami tula 500 liter mai ense tanki bee hodi fornese ba Bibi Rusa sira, bainhira ai-han la iha ami lori aitahan husi Valu, tula ho ro mai iha ilha Jaco hodi fo ba Bibi Rusa sira haan.
Iha fatin hanesan mós Jestor Kompañia Thiano Lactelnamo.Lda Sr. Luciano do Santos Pereira, informa bainhira nia rona dehan failansu ruma iha projetu makina transforma tasi been ba bee mós ho nune’e nia mai ho ekipa husi Sua Excêlencia SEF, tun mai iha terenu hodi hala'o observasaun no koko makina hahú husi inisiu tomai tanki tabun nian katak 100% makina la'o normal.
“Agradese ba CGF no Ekipa Nasionál Servisu diak tebes tanba makina ne’e ita husik ba sira maibe funsiona normal ne’e hatudu katak responsabilidade ba iha fatin Illa Jaco masimu tebes ho nune’e mak buat hotu iha terenu funsiona ho diak" dehan Jestor Kompañia.
Makina ne’ebé halo husi konstrusaun ita hahú dada tasi been mai ne’e ita uja sanio mai to iha fatin produsaun ita Rasik ba iha Sistema dezamidasaun ne’e iha buat rua katak iha filtru no dynamo, husi makina rua ne’e ita produs bee tuir kapasidade filtru ho dimamo ninian atu nune’e loron ida ita bele hetan bee litru hira.
Agora dadaun iha Illa Jaco ninian ne’e karik ita loke loron ida tomak husi dader to lokaik maksimal ne’e bele to 5 Mill liter, dadaun ita implementa ne’e tuir kontratu entre Ministériu MAPPF ho Kompañia, projetu ne’e pilotu ita koko bee ne’e fo ba bibi rusa no ita ema uja karik la sufisiente ba oin sei aumenta tan ba filtru atu nune’e bee nia kuantidade ne’e bele aumenta taan.
Enkuantu akompañia Sua Excêlencia SEF, hodi hare diretamente kondisaun iha terenu ne'e, Diretór Gerál Floresta(DGF), Diretór Nacional da Conservação das Florestas e Dezenvolvimento do Eco- Turismo, Xefe Dept. de Areas Protegidas e Conservação das Floresta, no Ekipa husi Direção Gerál Pecuária(DGP), Tekniku sira husi Kompañia Lactelnamo.Lda no Corpu Guarda Floresta sira ne'ebé hala'o servisu iha Illa Jaco Tutuala.
#Média G-SEF.